آیا فیتواستروژن ها برای شما مفید هستند؟

در دنیای پیچیده‌ی علم تغذیه و پزشکی، کمتر ماده‌ای وجود دارد که به اندازه فیتواستروژن‌ها مورد توجه محققان و عموم مردم قرار گرفته باشد. این ترکیبات گیاهی که به عنوان استروژن‌های طبیعی شناخته می‌شوند، سال‌هاست که بحث‌های فراوان در مورد تأثیراتشان بر سلامت انسان، به ویژه در زنان مورد بحث قرار می‌گیرد. با توجه به تغییرات سبک زندگی و افزایش تمایل به درمان‌های طبیعی و جایگزین، بسیاری از افراد به دنبال پاسخ این سوال هستند که آیا این مواد واقعاً کلید حل مشکلات هورمونی هستند یا خیر؟ در این مقاله به بررسی دقیق فیتواستروژن‌، سازوکار اثر آن‌ها بر بدن، فواید احتمالی، منابع غذایی و هشدارهای لازم درباره مصرف آن‌ها خواهیم پرداخت تا اطلاعات کامل و دقیق از این ترکیبات ارائه دهیم.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• فیتواستروژن چیست؟
• فواید فیتواستروژن‌ها در سلامت بدن
• مواد غذایی حاوی فیتواستروژن
• عوارض جانبی و هشدارهای مهم فیتواستروژن‌ها

مدت زمان تقریبی مطالعه: 5 دقیقه
 

فیتواستروژن چیست؟

برای درک عمیق فیتواستروژن ‌ها‌، باید ابتدا به ریشه‌ی لغوی و ساختار شیمیایی آن‌ها نگاهی بیندازیم. واژه فیتو استروژن از ترکیب دو کلمه «فیتو» به معنای گیاه و «استروژن» که نام هورمون جنسی زنانه، تشکیل شده است. فیتواستروژن‌ها دسته‌ای از ترکیبات شیمیایی غیراستروئیدی هستند که به طور طبیعی در گیاهان یافت می‌شوند. ویژگی منحصر به فرد این مواد، شباهت ساختاری آن‌ها به استروژن انسانی، به ویژه استرادیول، است. این شباهت ساختاری به آن‌ها اجازه می‌دهد تا به گیرنده‌های استروژنی در بدن انسان متصل شوند و اثرات متفاوتی را ایجاد کنند.

از آنجایی که بسیاری به دنبال تفاوت استروژن و فیتواستروژن هستند؛ از نظر علمی، فیتواستروژن‌ها به عنوان مولکول‌های انتخابی تعدیل‌کننده گیرنده استروژن (SERMs) شناخته می‌شوند. این بدان معناست که بسته به بافت بدن و سطح هورمون‌های داخلی، می‌توانند اثرات استروژنیک (مشابه استروژن) یا آنتی‌استروژنیک (ضد استروژن) داشته باشند. به عنوان مثال، در بافت‌هایی که سطح استروژن پایین است، مانند دوران یائسگی، فیتواستروژن‌ها می‌توانند با اتصال به گیرنده‌ها، اثرات ضعیف استروژنی را شبیه‌سازی کرده و کمبود هورمون را جبران کنند. در مقابل، در بافت‌هایی که در معرض استروژن زیاد قرار دارند، این مواد می‌توانند با اشغال گیرنده‌ها، از اتصال استروژن‌های قوی‌تر و داخلی جلوگیری کرده و اثرات محافظتی داشته باشند.

گروه‌های اصلی فیتو استروژن‌ها شامل ایزوفلاون‌ها (که در سویا فراوان است) و لیگنان‌ها (یافت شده در دانه‌ها و غلات) هستند. ایزوفلاون‌ها به دلیل فعالیت بیولوژیکی بالا، بیشترین مطالعات را به خود اختصاص داده‌اند. جالب است بدانید که انسان تنها موجودی نیست که توانایی متابولیسم این ترکیبات را دارد؛ حیوانات اهلی نیز از این مسیر بهره می‌برند، اما تأثیرات آن بر انسان پیچیده‌تر است. وقتی شما رژیم غذایی سرشار از میوه‌ها، سبزیجات، حبوبات و غلات کامل دارید، به طور ناخودآگاه مقادیر قابل توجهی از این ترکیبات را دریافت می‌کنید. با این حال، رژیم‌های غذایی غربی که اغلب فاقد این مواد اولیه هستند، ممکن است دچار کمبود دریافت فیتواستروژن‌ها شوند که این موضوع محققان را بر آن داشته تا به بررسی نقش مکمل‌های حاوی این مواد بپردازند.
 

قرص فیتواستروژن برای چیست؟

اثرات قرص فیتو استروژن‌ بر بدن فراتر از یک عملکرد ساده هورمونی است و بر سیستم‌های مختلف فیزیولوژیک تأثیر می‌گذارد. پژوهش‌های اپیدمیولوژیک نشان داده‌اند که جمعیت‌هایی که مصرف بالایی از سویا و محصولات حاوی ایزوفلاون دارند، نرخ کمتری از بیماری‌های مزمن خاص را تجربه می‌کنند. در ادامه به مهم‌ترین فواید علمی اثبات شده یا احتمالی این ترکیبات می‌پردازیم.

- کاهش علائم یائسگی

یکی از چشمگیرترین کاربردهای فیتواستروژن‌ها، نقش آن‌ها به عنوان درمان‌های جایگزین هورمونی در دوران یائسگی است. یائسگی فرآیندی طبیعی در زندگی زنان است که با توقف عملکرد تخمدان‌ها و کاهش شدید سطح استروژن همراه است. این کاهش ناگهانی هورمون می‌تواند مجموعه‌ای از علائم ناخوشایند را به همراه داشته باشد. فیتواستروژن‌ها، به ویژه ایزوفلاون‌های موجود در سویا، به دلیل ساختار مشابه با استروژن انسانی، می‌توانند به گیرنده‌های استروژنی در مغز و سایر بافت‌ها متصل شده و اثرات تعدیل‌کننده داشته باشند. مطالعات متعددی نشان داده‌اند که مصرف منظم این مواد می‌تواند به کاهش شدت و دفعات گرگرفتگی و تعریق شبانه کمک کند. اگرچه اثر آن‌ها ممکن است به قوت هورمون‌های مصنوعی نباشد، اما به دلیل عوارض کمتر و طبیعی بودن، گزینه‌ای جذاب برای بسیاری از زنان محسوب می‌شود. در کنار فیتو استروژن دریافت برخی ویتامین‌ها می‌تواند علائم آزار دهنده این دوران را کاهش دهد. توصیه می‌شود مقاله دکتر افروز محمدقلی بیکی با موضوع "ویتامین برای جلوگیری از یائسگی" را در مجله علمی داروکده مطالعه فرمایید.
 

- کمک به حفظ سلامت استخوان

علاوه بر علائم حاد یائسگی، فیتواستروژن‌ها در حفظ سلامت استخوان‌ها نیز نقش اساسی ایفا می‌کنند. پوکی استخوان یکی از معضلات اصلی سلامتی در زنان مسن است که مستقیماً با کاهش سطح استروژن و افزایش از دست دادن تراکم معدنی استخوان مرتبط است. استروژن به طور طبیعی از تجزیه استخوان جلوگیری می‌کند. با کاهش این هورمون، تعادل بین تشکیل و تجزیه استخوان به هم می‌خورد. تحقیقات نشان می‌دهد که فیتواستروژن‌ها می‌توانند با تحریک فعالیت اوستئوبلاست‌ها (سلول‌های سازنده استخوان) و مهار اوستئوکلاست‌ها (سلول‌های تخریب‌کننده استخوان)، به حفظ چگالی استخوان کمک کنند. این اثر می‌تواند خطر شکستگی‌های ناشی از پوکی استخوان در ستون فقرات و لگن را کاهش دهد.
 

- سلامت سیستم قلب و عروق

فواید قلبی‌عروقی فیتواستروژن‌ها نیز نباید نادیده گرفته شود. این ترکیبات دارای خواص آنتی‌اکسیدانی قوی هستند که می‌توانند از اکسید شدن لیپوپروتئین‌های با چگالی کم (LDL) یا کلسترول بد جلوگیری کنند. اکسید شدن LDL یکی از مراحل اولیه در تشکیل پلاک آترواسکلروتیک در دیواره رگ‌هاست. علاوه بر این، فیتواستروژن‌ها می‌توانند به بهبود عملکرد اندوتلیال (داخلی‌ترین لایه رگ‌ها) کمک کرده و انعطاف‌پذیری رگ‌ها را افزایش دهند که منجر به تنظیم فشار خون می‌شود. برخی مطالعات همچنین نشان داده‌اند که مصرف سویا می‌تواند سطح کلسترول کل و LDL را به میزان جزئی اما معنی‌دار کاهش دهد.
 

- سلامت پوست

در حوزه سلامت پوست، فیتواستروژن‌ها به عنوان درمانی برای آکنه، به ویژه در زنان بزرگسال، مطرح شده‌اند. بسیاری از موارد آکنه در بزرگسالی ناشی از عدم تعادل هورمونی و غلبه آندروژن‌ها (هورمون‌های مردانه) نسبت به استروژن است. فیتواستروژن‌ها می‌توانند با اثرات ضد آندروژنی، تولید سبوم (چربی پوست) را کاهش داده و التهاب را در فولیکول‌های مو کم کنند. این مکانیسم می‌تواند به بهبود ظاهر پوست و کاهش ضایعات آکنه کمک کند.
 

فیتواستروژن در چه مواد غذایی است؟

تأمین فیتواستروژن‌ها از طریق رژیم غذایی، بهترین و ایمن‌ترین روش برای بهره‌مندی از خواص این ترکیبات است. طیف وسیعی از مواد غذایی گیاهی حاوی مقادیر متفاوتی از این مواد هستند که نیز نامیده می‌شوند. در اینجا به بررسی دقیق‌تر مواد غذایی دارای فیتواستروژن می‌پردازیم و یک لیست فیتواستروژن ها در اختیار شما قرار خواهیم داد.

1. سویا و محصولات آن، اصلی‌ترین منابع فیتواستروژن به شمار می‌روند. سویا حاوی مقادیر بالایی از ایزوفلاون‌ها، به ویژه ژنیستئین و دایدزئین است. شیر سویا، توفو، تمپه و میسو از جمله محصولاتی هستند که به راحتی می‌توانند در رژیم غذایی روزانه گنجانده شوند. جالب است بدانید که تخمیر سویا می‌تواند زیست‌فراهمی ایزوفلاون‌ها را افزایش دهد و جذب آن‌ها را برای بدن آسان‌تر کند.

2. حبوبات دیگر نیز منابع خوبی از فیتواستروژن های طبیعی هستند. عدس، انواع لوبیا و نخود حاوی لیگنان‌ها و ایزوفلاون‌ها هستند. مصرف مرتب حبوبات نه تنها فیتواستروژن مورد نیاز بدن را تأمین می‌کند، بلکه به دلیل فیبر بالا و پروتئین گیاهی، برای سلامت گوارش و کنترل قند خون نیز مفید است.

3. دانه‌ها و مغزها بخش مهمی از رژیم غذایی حاوی فیتواستروژن را تشکیل می‌دهند. بذر کتان یکی از غنی‌ترین منابع لیگنان‌ها در طبیعت است. دانه کنجد، تخمه آفتابگردان، بادام و گردو نیز مقادیر قابل توجهی از این ترکیبات را دارند. افزودن این دانه‌ها به سالاد، ماست یا مصرف آن‌ها به عنوان میان‌وعده، راهی ساده برای افزایش دریافت فیتواستروژن است.

4. در میان سبزیجات، جوانه‌ها جایگاه ویژه‌ای دارند. جوانه یونجه و جوانه جو سرشار از فیتواستروژن هستند. همچنین سبزیجات چلیپایی مانند بروکلی و کلم بروکسل حاوی مقادیری از این ترکیبات هستند. سبزیجات ریشه‌ای مانند هویج و سیب نیز به دلیل داشتن ترکیبات فنولی، در دسته گیاهان فیتواستروژن دار قرار می‌گیرند.

5. میوه‌هایی مانند توت فرنگی، کرن‌بری، انگور و انار نیز حاوی این ترکیبات هستند. اگرچه غلظت فیتواستروژن در میوه‌ها ممکن است کمتر از سویا یا دانه‌ها باشد، اما مصرف متنوع میوه‌ها به دلیل سایر ویتامین‌ها و مواد معدنی، برای سلامت عمومی ضروری است.

6. گیاهان دارویی نیز منابع غنی فیتواستروژن هستند. شبدر قرمز و ریشه شیرین‌بیان قرن‌هاست در طب سنتی برای درمان مشکلات هورمونی زنان استفاده می‌شوند. این گیاهان حاوی ایزوفلاون‌های بسیار فعالی هستند و اغلب به صورت دمنوش یا عصاره مصرف می‌شوند.

مقاله " تاثیر رژیم غذایی بر میزان استروژن زنان" می‌تواند اطلاعات سودمندی در این زمینه در اختیار قرار دهد.
 

عوارض فیتواستروژن و نکات مهم فیتواستروژن‌ها

با وجود تمام فواید ذکر شده، دیدگاه خوش‌بینانه و بدون قید و شرط نسبت به مکمل فیتو استروژن می‌تواند گمراه‌کننده باشد. همان‌طور که اشاره شد، این مواد هورمونی هستند و مانند هر ماده هورمونی دیگری، می‌توانند اثرات دوگانه و گاهی مخرب داشته باشند. خط فاصله بین درمان و آسیب، در دوز مصرف و شرایط فیزیولوژیک فرد نهفته است.

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها در مورد مصرف فیتواستروژن‌ها، ارتباط احتمالی فیتواستروژن و سرطان (از نوع حساس به هورمون) است. اگرچه برخی مطالعات نشان داده‌اند که مصرف فیتواستروژن‌ها در دوران قبل از بلوغ می‌تواند خطر سرطان پستان را در آینده کاهش دهد، اما نگرانی‌هایی در مورد مصرف دوزهای بالا از طریق مکمل‌ها در زنان مبتلا به سرطان پستان یا سابقه خانوادگی آن وجود دارد. نگرانی اصلی این است که فیتواستروژن‌ها ممکن است با تحریک گیرنده‌های استروژنی در بافت‌های توموری، رشد سلول‌های سرطانی را تسریع کنند. بنابراین، برای زنان مبتلا به سرطان پستان یا سرطان اندومتر، مصرف خودسرانه مکمل‌های فیتواستروژنی بدون مشورت پزشک انکولوژیست می‌تواند خطرناک باشد.

عوارض گوارشی نیز از شایع‌ترین عوارض جانبی مصرف فیتواستروژن‌ها، به ویژه در قالب مکمل‌های سویا، است. نفخ، حالت تهوع، یبوست یا اسهال می‌تواند در برخی افراد رخ دهد. این علائم معمولاً با کاهش دوز یا تنظیم رژیم غذایی برطرف می‌شوند.

تأثیر فیتواستروژن‌ها بر عملکرد تیروئید نیز موضوعی است که نیاز به توجه دارد. مطالعات نشان داده‌اند که ایزوفلاون‌های موجود در سویا می‌توانند با آنزیم‌های دخیل در سنتز هورمون‌های تیروئیدی تداخل داشته باشند و جذب ید را در تیروئید مختل کنند. اگرچه در افراد سالم با عملکرد تیروئید طبیعی، مصرف متعارف سویا مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما در افرادی که دچار کم‌کاری تیروئید هستند یا از داروهای تیروئیدی استفاده می‌کنند، مصرف مقادیر بالای فیتواستروژن ممکن است نیاز به دارو را تغییر دهد و نیاز به نظارت دقیق پزشکی دارد.

در مورد بارداری و شیردهی نیز احتیاط‌های خاصی وجود دارد. اگرچه مصرف غذاهای حاوی فیتواستروژن در دوران بارداری معمولاً بی‌خطر است، اما مصرف دوزهای بالای مکمل‌های متمرکز فیتواستروژن توصیه نمی‌شود. نگرانی‌ها در مورد تأثیر این مواد بر توسعه سیستم تولید مثل جنین و نوزاد وجود دارد. همچنین، فیتواستروژن‌ها می‌توانند وارد شیر مادر شوند و بر شیردهی و رشد نوزاد تأثیر بگذارند.

از دیگر عوارض گزارش شده می‌توان به افزایش خطر اندومتریوز (رشد غیرطبیعی بافت رحم خارج از رحم)، فیبروئیدهای رحمی و تغییرات در چرخه قاعدگی در زنان در سن باروری اشاره کرد؛ فیتواستروژن و اندومتریوز موضوع رایجی است که حتما باید قبل از مصرف منابع غذایی فیتو استروژن شرایط اندومتریوز مورد بررسی قرار گیرد.  در خصوص فیتواستروژن برای مردان نیز نگرانی‌هایی در مورد تأثیر بالای فیتواستروژن‌ها بر باروری و سطح تستوسترون وجود دارد، اگرچه شواهد علمی در این زمینه هنوز قطعی نیست و نیاز به مطالعات بیشتر دارد.
 

کلام آخر

فیتواستروژن‌ها ترکیباتی شگفت‌انگیز و پیچیده هستند که پلی میان طبیعت و سلامت انسان ساخته‌اند. مصرف فیتواستروژن‌ها از طریق منابع غذایی طبیعی مانند سویا، حبوبات، دانه‌ها و میوه‌ها، بخشی از یک سبک زندگی سالم است و می‌تواند فواید بسیاری برای سلامت قلب، استخوان و کاهش علائم یائسگی داشته باشد. این روش مصرف، به دلیل تعادل طبیعی مواد و دوزهای پایین، معمولاً با عوارض جانبی کمی همراه است. در خصوص تمایل به مصرف مکمل‌های حاوی فیتو استروژن می‌توانید با مراجعه به داروخانه آنلاین داروکده اقدام به مشاهده و مقایسه محصولات مورد نظر نمایید. در صورت تمایل به دریافت مشاوره، مشاوران داروکده متشکل از داروسازان و کارشناسان تغذیه داروکده می‌توانند راهنمای شما باشند.