برای کاهش خطر ابتلا به سرطان چه باید کرد؟

سرطان به عنوان یکی از شایع‌ترین علل مرگ‌ومیر در جهان، سالانه بیش از ۱۰ میلیون قربانی می‌گیرد و بر اساس آمار سازمان بهداشت جهانی، حدود یک‌سوم این مرگ‌ها به عوامل خطر قابل تغییر مانند مصرف تنباکو، شاخص توده بدنی بالا، مصرف الکل، مصرف ناکافی میوه و سبزیجات و عدم فعالیت بدنی نسبت داده می‌شود.

برای کاهش خطر ابتلا به سرطان، ترک سیگار و حفظ وزن سالم از طریق تغذیه متعادل و فعالیت بدنی منظم حیاتی است. همچنین، انجام غربالگری‌های دوره‌ای متناسب با سن و جنسیت، در کنار پرهیز از تابش مستقیم و شدید آفتاب، شانس تشخیص زودهنگام را افزایش می‌دهد. در این مقاله، به بررسی جامع عوامل خطر و راهکارهای عملی برای کمک به پیشگیری از سرطان می‌پردازیم.
 

آنچه در این مقاله خواهید خواند:

• سرطان چیست؟
• عوامل خطر قابل تغییر در ابتلا به سرطان
• نقش تغذیه در کمک به پیشگیری از سرطان
• مواد غذایی مفید در پیشگیری از سرطان
• سایر راهکارهای کاهش خطر ابتلا به سرطان

مدت زمان تقریبی مطالعه: 7 دقیقه
 

سرطان چیست؟

سرطان بیماری‌ است که در آن سلول‌ها به دلیل نقص در مکانیسم‌های کنترل چرخه سلولی (مانند ژن‌های آنکژن و سرکوبگر تومور) به‌طور غیرقابل‌کنترل تکثیر می‌کنند و توانایی تهاجم به بافت‌های مجاور و متاستاز به اندام‌های دوردست را پیدا می‌کنند. این بیماری تحت تأثیر ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی و رفتاری قرار دارد.

در سال ۲۰۲۰، بیش از ۱۹.۳ میلیون مورد جدید و ۱۰ میلیون مرگ را به ثبت رساند. بر اساس برآوردهای اخیر سازمان بهداشت جهانی، سرطان‌های شایع جهانی به ترتیب شامل پستان، ریه، کولورکتال، پروستات، پوست و معده هستند، که مرگ‌های ناشی از آن‌ها عمدتاً به‌ترتیب به ریه، کولورکتال، کبد، معده و پستان نسبت داده می‌شود.
 

عوامل خطر قابل تغییر در ابتلا به سرطان

عوامل خطر ابتلا به سرطان به دو دسته عمده غیرقابل تغییر (مانند سن، جنسیت و سابقه ژنتیکی) و قابل تغییر تقسیم می‌شوند، که تمرکز پیشگیری بر دسته دوم است و می‌تواند بخشی موارد را تحت تأثیر قرار دهد.

- مصرف تنباکو: مصرف تنباکو به عنوان برجسته‌ترین عامل، در موارد ابتلا و در مرگ‌ومیر، عمل می‌کند و مکانیسم‌های آن شامل آسیب مستقیم به DNA، التهاب مزمن و اختلال در متابولیسم سلولی است؛ بنابراین، اجتناب کامل از سیگار و دود سیگار، خطر ابتلا به سرطان‌های ریه، دهان، گلو و مثانه را می‌تواند کاهش ‌دهد.

- مصرف الکل: مصرف الکل، از طریق تولید متابولیت‌های سمی مانند استالدهید و افزایش جذب کارسینوژن‌ها، خطر سرطان‌های کبد، پستان و گوارشی را افزایش می‌دهد؛ بر این اساس، توصیه می‌شود مصرف الکل به حداقل برسد یا کاملاً قطع شود، زیرا حتی مقادیر کم نیز با افزایش خطر سرطان کولورکتال همراه است.

- چاقی و اضافه وزن: چاقی و اضافه وزن، از طریق ترشح هورمون‌های التهابی مانند لپتین و اختلال در محور هیپوتالاموس-هیپوفیز، خطر سرطان‌های پستان، کولورکتال، اندومتر و کلیه را می‌تواند افزایش دهد؛ حفظ وزن سالم از طریق تعادل کالری و فعالیت بدنی، این ریسک را تعدیل می‌کند.

- عدم فعالیت بدنی: عدم فعالیت بدنی، با کاهش متابولیسم و افزایش التهاب سیستمیک مرتبط است و فعالیت منظم می‌تواند خطر ابتلا به سرطان را تا کاهش دهد.

- عفونت‌ها: عفونت‌های بیماری‌زا، مانند ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) و هپاتیت B وC، می‌توانند خطر ابتلا به سرطان‌ را افزایش ‌دهند و واکسیناسیون (واکسن پیشگیری از سرطان رحم) و اقدامات بهداشتی، پیشگیری ثانویه را تقویت می‌کنند.

- رژیم غذایی نامناسب: در نهایت، رژیم غذایی نامناسب از طریق کمبود آنتی‌اکسیدان‌ها و فیتوکمیکال‌ها و مصرف بیش از حد کارسینوژن‌ها، عامل کلیدی در سرطان است و در بخش بعدی به تفصیل بررسی می‌شود.
 

نقش تغذیه در کمک به پیشگیری از سرطان

پیشگیری از سرطان، نه تنها از منظر اقتصادی و اجتماعی مقرون‌به‌صرفه است، بلکه با بهبود کیفیت زندگی و کاهش بار سیستم‌های بهداشتی، به عنوان استراتژی برتر بهداشت عمومی شناخته می‌شود.

تغذیه، به عنوان یکی از دسترس‌پذیرترین عوامل قابل تغییر، نقش محوری در کمک به پیشگیری از سرطان ایفا می‌کند و مطالعات اخیر، نشان می‌دهند که تغذیه سالم در پیشگیری از سرطان می‌تواند کمک‌کننده باشد و رژیم‌های غذایی غنی از مواد گیاهی و آنتی‌اکسیدان‌ها می‌تواند خطر کلی ابتلا به سرطان را کاهش دهد. 

مکانیسم‌های اصلی حفاظتی شامل تأمین فیتوکمیکال‌ها (ترکیبات گیاهی ضدسرطانی مانند فلاونوئیدها و کاروتنوئیدها)، فیبر برای بهبود میکروبیوم روده و کاهش التهاب و آنتی‌اکسیدان‌ها برای خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد است؛ برای مثال، رژیم‌های ضدالتهابی با کاهش نشانگرهای التهابی مانندCRP، به بقا در بیماران سرطان کولون می‌تواند کمک کند.

راهنمای انجمن سرطان آمریکا در سال ۲۰۲۵، الگوی غذایی سالم را به عنوان پایه جلوگیری توصیف می‌کند که شامل غذاهای غنی از مواد مغذی برای حفظ وزن سالم، تنوع سبزیجات (سبز تیره، قرمز و نارنجی، حبوبات فیبردار)، میوه‌های کامل در رنگ‌های متنوع، و غلات کامل است، در حالی که مصرف قندهای افزوده، چربی‌های اشباع‌شده و محصولات غذایی فرآوری‌شده را محدود می‌سازد.

رژیم‌های غذایی توصیه‌شده، بر اساس شواهد سیستماتیک، رژیم مدیترانه‌ای است که با غنی بودن از میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل، ماهی و روغن زیتون، خطر سرطان‌های گوارشی، پستان و کولورکتال را از طریق مکانیسم‌های ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی می‌تواند کاهش ‌دهد؛ مطالعات اخیر بر کاهش خطر ابتلا به سرطان با مصرف روزانه ۱۰ گرم فیبر بیشتر تأکید دارند.

رژیم‌های کم‌کالری و روزه‌داری متناوب، با کاهش ریسک سرطان‌های مرتبط با چاقی همراه هستند. علاوه بر این، رژیم‌های با کیفیت پروتئین بالا، که بر پروتئین‌های گیاهی و کم‌چربی تمرکز دارند، خطر سرطان کولورکتال را می‌توانندکاهش دهند، در حالی که رژیم‌های پرالتهاب با افزایش احتمال مرگ و میر در سرطان کولون مرحله III می‌تواند مرتبط باشد.

مصرف ۲۵-۳۰ گرم فیبر روزانه، با تعدیل میکروبیوم روده و کاهش التهاب مثال‌هایی مانند جو دوسر، برنج قهوه‌ای و نان کامل، نیمی از مصرف غلات را تشکیل دهند. آجیل و دانه‌ها، منبع امگا۳ و ویتامینE، التهاب را مهار می‌کنند.

مصرف میوه‌ها و سبزیجات، خطر سرطان‌های دهان، گلو، معده و کولورکتال را می‌توانند کاهش ‌دهند و توصیه می‌شود حداقل ۲.۵ تا ۳ فنجان سبزیجات و ۱.۵ تا ۲ فنجان میوه روزانه مصرف شود، با تأکید بر:

• بروکلی و کلم به علت سولفورافان
• آلیوم (پیاز و سیر) به علت ترکیبات گوگردی
• غلات کامل و فیبر، با اتصال به سموم و بهبود حرکات روده

مواد غذایی مضر، با مکانیسم‌های سرطان‌زایی، شامل گوشت قرمز و فرآوری‌شده هستند که مصرف بیش از حد آن، از طریق تشکیل نیتروزآمین‌ها و هتروسیکلیک آمین‌ها، خطر سرطان کولورکتال را می‌تواند افزایش ‌دهد؛ آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان، آن‌ها را کارسینوژن طبقه‌بندی کرده است.

 قندهای افزوده و کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده، با افزایش التهاب، خطر سرطان پانکراس و کبد را بالا می‌برند و باید کمتر از ۱۰ درصد کالری روزانه را تشکیل دهند. رژیم‌های التهابی، با چربی‌های اشباع‌شده و الکل خطر سرطان را بالا می‌برد.

شخصی‌سازی برنامه غذایی بر اساس نوع سرطان، بر اساس شواهد، مؤثرتر است؛ برای مثال، رژیم پر فیبر برای سرطان‌های گوارشی و رژیم غنی از میوه و سبزی برای سرطان تخمدان، سر و گردن، بقا را بهبود می‌بخشد.
 

مواد غذایی مفید در پیشگیری از سرطان

مواد غذایی مفید، با مکانیسم‌های حفاظتی دقیق رادیکال‌های آزاد را خنثی کرده و آپوپتوز را تقویت می‌نمایند، در ادامه به معرفی ترکیبات مفید در جلوگیری از سرطان می‌پردازیم:

- سلنیوم

سلنیوم یک ریزمغذی آنتی‌اکسیدان ضروری است که به‌عنوان جزء فعال آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز عمل می‌کند و با خنثی‌سازی گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) و پراکسیدهای لیپیدی، از آسیب اکسیداتیو به DNA جلوگیری می‌نماید. مطالعات نشان داده‌اند که سلنیوم با کاهش خطر کلی سرطان می‌تواند همراه باشد.
 

- ویتامین D

ویتامین  D از طریق اتصال به گیرنده ویتامین D در هسته سلول‌ها، بیان بیش از ۲۰۰ ژن مرتبط با تکثیر، تمایز و آپوپتوز سلولی را تنظیم می‌کند و اثر ضدسرطانی مستقیمی بر مسیرهای سیگنالینگ Wnt/β-catenin و PI3K/AKT دارد.
 

- ویتامین C

ویتامین C (اسید اسکوربیک) به‌عنوان یک آنتی‌اکسیدان قوی، گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) را خنثی می‌کند و از آسیب اکسیداتیو به DNA جلوگیری می‌نماید؛ همچنین به‌عنوان کوفاکتور آنزیم‌های TET در دمتیلاسیون DNA و تنظیم اپی‌ژنتیک نقش دارد.
 

- کورکومین

کورکومین، پلی‌فنول اصلی زردچوبه، با مهار همزمان چندین مسیر سیگنالینگ کلیدی سرطان‌زایی از جمله NF-κB، STAT3، Wnt/β-catenin،PI3K/AKT/mTOR  وMAPK  عمل کرده و بیان ژن‌های ضدآپوپتوزی را می‌تواند کاهش ‌دهد.
 

- لیکوپن

لیکوپن، کاروتنوئید موجود در گوجه‌فرنگی و فرآورده‌های آن، قوی‌ترین آنتی‌اکسیدان در میان کاروتنوئیدها است. لیکوپن با مهار استرس اکسیداتیو و التهاب مزمن، آسیب DNA و فعال‌سازی آنکوژن‌ها را می‌تواند کاهش ‌دهد.
 

- رزوراترول

رزوراترول، یک پلی‌فنول موجود در پوست انگور قرمز، بادام‌زمینی و توت‌ها، با فعال‌سازی سیرتوئین و مهار فاکتور هیپوکسی (HIF-1α) و مسیرهای NF-κB وmTOR  اثرات ضدتکثیری، پروآپوپتوتیک و ضدآنژیوژنیک قوی نشان می‌دهد و می‌تواند با کاهش خطر ابتلا به سرطان همراه باشد.

برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد دیگر خواص رزوراترول، می‌توانید مقاله "رزوراترول چیست و چه خواصی دارد؟" تالیف و ترجمه دکتر اشکان شیرودی (دکتر داروساز) را مطالعه نمایید.
 

- الاژیک اسید

الاژیک اسید، پلی‌فنول هیدرولیزپذیر موجود در انار، تمشک، توت‌فرنگی و گردو، پس از مصرف به الاژی‌تانن‌ها و اورولیتین A/B متابولیزه شده و با مهار فاز I آنزیم‌های سیتوکروم P450 (CYP1A1/CYP1B1) از فعال‌سازی پروکارسینوژن‌ها جلوگیری می‌کند و می‌تواند منجر به کاهش خطر ابتلا به سرطان ‌گردد.
 

سایر راهکارهای کاهش خطر ابتلا به سرطان

علاوه بر تغذیه، از عوامل پیشگیری از سرطان میتوان به فعالیت بدنی منظم اشاره کرد، حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی متوسط در هفته، از طریق بهبود متابولیسم، کاهش التهاب و تعدیل هورمون‌ها، خطر ابتلا به سرطان را می‌تواند کاهش ‌دهد و ترکیب آن با رژیم ضدالتهابی، می‌تواند احتمال بقا را افزایش ‌بخشد. غربالگری منظم برای سرطان‌های پستان، کولورکتال و سرویکس، و واکسیناسیون HPV و هپاتیتB، پیشگیری ثانویه را تقویت می‌کنند و می‌توانند مرگ‌ومیر را کاهش دهند.

حفاظت از آفتاب با ضدآفتاب و اجتناب از مواد سرطان‌زا مانند آلاینده‌های هوا، خطر ملانوما را می‌تواند کاهش ‌دهد. در مجموع، ادغام این راهکارها با تغذیه، استراتژی جامع پیشگیری را تشکیل می‌دهد.
 

سخن پایانی

کمک به جلوگیری از سرطان، فرآیندی چندوجهی و شواهدمحور است که تغذیه به عنوان ستون اصلی آن، با رژیم‌های غنی از میوه، سبزی، غلات کامل، فیبر، مواد مغذی و آنتی‌اکسیدان‌ها خطر ابتلا را می‌تواند کاهش دهد. مطالعات بر مزایای رژیم‌های ضدالتهابی و با کیفیت پروتئین بالا تأکید دارند. رعایت این الگوها، همراه با اجتناب از مواد مضر مانند الکل، گوشت فرآوری‌شده و قندهای افزوده، می‌تواند خطر ابتلا به سرطان را کاهش دهد.

در نهایت، تغییرات سبک زندگی، نه تنها ریسک را تعدیل می‌کند، بلکه کیفیت زندگی را ارتقا می‌بخشد و به عنوان سرمایه‌گذاری بلندمدت در سلامت جامعه عمل می‌نماید.

داروخانه آنلاین داروکده به‌عنوان نخستین و بزرگ‌ترین داروخانه آنلاین کشور، تحت نظارت معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی ایران فعالیت می‌کند. داروکده با داشتن نماد اعتماد الکترونیکی پنج‌ستاره از وزارت صنعت، معدن و تجارت، دسترسی امن به محصولات سلامت‌محور با کیفیت تضمین‌شده را برای کاربران سراسر کشور فراهم کرده است.

مجله علمی داروکده، با پشتیبانی داروسازان و کارشناسان ارشد تغذیه، مقالات به‌روز و کاربردی را بر پایه آخرین پژوهش‌ها ارائه می‌دهد تا به افزایش سطح آگاهی کاربران کمک کرده و ایشان را در مسیر انتخاب‌های هوشمندانه برای سلامتی هدایت کند.

با خدمات مشاوره آنلاین و تلفنی، تیم حرفه‌ای داروکده آماده پاسخگویی سریع و دقیق به سوالات شماست. هر زمان که نیاز به راهنمایی داشتید، ما در کنار شما هستیم. با ثبت پیشنهادات و دیدگاه‌های خود، به ما در ارائه خدماتی بهتر کمک کنید.

:References

Kasper M, al Masri M, Kühn T, Rohrmann S, Wirnitzer K, Leitzmann M, Jochem C. Sustainable diets and cancer: a systematic review and meta-analysis. eClinicalMedicine. 2025;83:103215

Ilerhunmwuwa NP, Abdul Khader AHS, Smith C, Scheffer Cliff ER, Booth CM, Hottel E, Aziz M, Lee-Smith W, Goodman A, Chakraborty R, Mohyuddin GR. Dietary interventions in cancer: a systematic review of all randomized controlled trials. J Natl Cancer Inst. 2024;116(7):1026-1034

Ruban M, Pozhidaeva E, Bolotina L, Kaprin A. The Role of Diet and Nutrition in Cancer Development and Management: From Molecular Mechanisms to Personalized Interventions. Foods. 2025;14(10):1788

Li Z, et al. Review of Nutrition Guidelines and Evidence on Diet and Survival Outcomes for Cancer Survivors: Call for Integrating Nutrition into Oncology Care. J Nutr. 2024;154(8):2346-2362

Rock CL, Thomson C, Gansler T, et al. American Cancer Society guideline for diet and physical activity for cancer prevention. CA Cancer J Clin. 2020;70(4):245-271

Mishra A, Giuliani G. Nutrition and dietary restrictions in cancer prevention. Biochim Biophys Acta Rev Cancer. 2024;1879(1):189063

Torres Á, Barnafi E, Sánchez C, Walbaum B. Dietary Interventions for Cancer Prevention: An Update to ACS International Guidelines. Nutrients. 2024;16(17):2897

Chu AH, Lin K, Croker H, Kefyalew S, Dossus L, Ahmadi N, Park Y, Krebs J, Baskin ML, Copson E, Lewis SJ, Seidell JC, Chowdhury R, Hill L, Chan DS, Lee DH. Dietary patterns and colorectal cancer risk: Global Cancer Update Programme (CUP Global) systematic literature review. Am J Clin Nutr. 2025;121(5):999-1016