
در این مقاله به بررسی علل بهوجود آمدن سینوزیت کهنه و راههای مدیریت آن از دیدگاه طب سنتی ایرانی میپردازیم.
نویسنده: دکتر نیوشا اسماعیل زاده
تحریریه داروکده
آخرین به روزرسانی:
19 اسفند 1403
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
19 اسفند 1403
7K
درمان سینوزیت کهنه در طب سنتی
سینوزیت کهنه یا مزمن که در طب ایرانی به نام نزله شناخته میشود، شامل مجموعهای از علائم مانند احتقان بینی، درد صورت و کاهش حس بویایی است. رویکردهای طب سنتی ایرانی بهطور عمده بر استفاده از گیاهان دارویی، روغنهای درمانی و تغییرات غذایی برای کاهش علائم استوار است. استفاده از طب سنتی ایرانی برای درمان سینوزیت کهنه میتواند به دلایل متعددی مفید باشد. اولاً، طب سنتی ایرانی بر پایه اصلاح مزاج بدن و درمان ریشهای بیماریها استوار است، و نه فقط تسکین موقت علائم. این رویکرد بهجای تمرکز صرف بر علائم سینوزیت، بر بهبودی عملکرد کلی بدن و تقویت سیستم ایمنی تمرکز دارد. ثانیاً، روشهای درمانی در طب سنتی ایرانی مانند استفاده از گیاهان دارویی، بخورهای طبیعی و اصلاح رژیم غذایی، معمولاً عوارض جانبی کمتری نسبت به داروهای شیمیایی دارند و برای افرادی که به دنبال درمانهای طبیعی و کمخطر هستند، گزینه مناسبی محسوب میشوند. بهعلاوه تحقیقات نشان میدهد که ادغام راهکارهای درمانی طب ایرانی با درمانهای مدرن میتواند روند درمانی سینوزیت کهنه را بهبود ببخشد. از این رو در این مقاله به بررسی علل بهوجود آمدن سینوزیت مزمن و راههای مدیریت آن از دیدگاه طب سنتی ایرانی میپردازیم.

آنچه در این مقاله خواهید خواند:
مدت زمان تقریبی مطالعه: 10 دقیقه
ویرایش و نظارت علمی:
دکتر روجا رحیمی، متخصص داروسازی سنتی، استاد دانشکده طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی تهران
سینوزیت یا التهاب سینوسها، یک بیماری شایع است که در اثر التهاب یا عفونت سینوسهای صورت ایجاد میشود. سینوسها حفرههای توخالی در استخوانهای صورت و جمجمه هستند که با غشای مخاطی پوشیده شدهاند و به بینی متصل میشوند. این حفرهها به تنظیم دمای هوا، مرطوبسازی آن و همچنین کاهش وزن استخوانهای جمجمه کمک میکنند. سینوزیت معمولاً در اثر عفونتهای ویروسی، باکتریایی یا قارچی ایجاد میشود، اما عوامل دیگری مانند آلرژی، انحراف تیغه بینی، پولیپ بینی یا قرار گرفتن در معرض آلایندهها نیز میتوانند باعث بروز آن شوند. این بیماری به دو دسته حاد و مزمن تقسیم میشود: سینوزیت حاد معمولاً کمتر از ۴ هفته طول میکشد و اغلب پس از یک سرماخوردگی ایجاد میشود، در حالی که سینوزیت مزمن بیش از ۱۲ هفته ادامه دارد و ممکن است علائم خفیفتر اما پایدار داشته باشد. علائم سینوزیت شامل گرفتگی بینی، ترشحات غلیظ و زرد یا سبز رنگ از بینی، کاهش حس بویایی، درد یا فشار در صورت (بهویژه در پیشانی، گونهها یا اطراف چشمها)، سردرد، تب، خستگی و سرفههای شبانه است. در موارد شدید، ممکن است تب بالا و تورم اطراف چشمها نیز مشاهده شود. درمان سینوزیت به علت و شدت آن بستگی دارد. در موارد خفیف، استفاده از بخور، شستوشوی بینی با محلول نمکی و داروهای ضداحتقان ممکن است کافی باشد. در موارد باکتریایی، آنتیبیوتیک تجویز میشود. اگر سینوزیت مزمن باشد یا به درمانهای معمول پاسخ ندهد، ممکن است نیاز به جراحی برای باز کردن مجاری سینوسها باشد. راههای پیشگیری از سینوزیت کهنه شامل رعایت بهداشت فردی، درمان بهموقع سرماخوردگی و آلرژی و اجتناب از عوامل محرک است.

در طب سنتی ایرانی، سینوزیت تحت عنوان زکام یا نزله شناخته میشود. این بیماری به دلیل تجمع مواد سرد و تر (بلغم) یا مواد گرم و خشک (صفرا) در سینوسها ایجاد میشود. نزله بهعنوان ریشه اکثر بیماریها در طب ایرانی شناخته میشود و باید درمان شود. بر اساس این دیدگاه، سینوزیت اغلب به دلیل افزایش بلغم یا صفرا در بدن ایجاد میشود که باعث انسداد مجاری سینوسها و تجمع مواد زائد میگردد. تجمع صفرا میتواند باعث بهوجود آمدن نزله گرم شود اما مواد بلغمی میتواند نزله سرد را بهوجود آورد. در نزله سرد خلط معمولا غلیظ و مستعد عفونی شدن است اما نزله گرم باعث قرمزی چشم و سوزش بینی و گلو میشود. برای پیشگیری و درمان لازم است ابتدا نوع نزله مشخص شود.
در طب سنتی ایرانی، سینوزیت معمولاً ناشی از تجمع مواد زائد در سینوسها است که به دلیل اختلال در تعادل مزاج و اخلاط بدن رخ میدهد. این مواد زائد میتوانند ناشی از افزایش خلط بلغم (دارای طبع سرد و تر) یا صفرا (دارای طبع گرم و خشک) باشند. در طب مدرن، سینوزیت اغلب به دلیل عفونتهای ویروسی، باکتریایی یا قارچی، آلرژیها، انحراف تیغه بینی یا پولیپهای بینی ایجاد میشود. عوامل دیگری مانند قرار گرفتن در معرض هوای سرد و مرطوب، ضعف سیستم ایمنی، تغذیه نامناسب و التهاب مزمن نیز در بروز سینوزیت نقش دارند. در هر دو دیدگاه، علائمی مانند گرفتگی بینی، ترشحات پشت حلق، سردرد و کاهش حس بویایی مشترک است.
سینوزیت به دو دسته اصلی حاد و مزمن تقسیم میشود که هر کدام ویژگیهای خاص خود را دارند. انواع مختلف سینوزیت به شرح زیر است:
این نوع سینوزیت معمولاً کمتر از ۴ هفته طول میکشد و اغلب به دنبال عفونتهای ویروسی مانند سرماخوردگی ایجاد میشود. در برخی موارد، عفونتهای باکتریایی نیز میتوانند باعث سینوزیت حاد شوند. علائم شامل گرفتگی بینی، ترشحات غلیظ، درد صورت، سردرد و کاهش حس بویایی است.
این نوع سینوزیت بین ۴ تا ۱۲ هفته طول میکشد و معمولاً به دنبال سینوزیت حاد ایجاد میشود. علائم مشابه سینوزیت حاد است اما با شدت کمتر.
سینوزیت مزمن بیش از ۱۲ هفته طول میکشد و اغلب به دلیل التهاب مداوم سینوسها ایجاد میشود. علل شایع شامل آلرژیهای طولانیمدت، پولیپهای بینی، انحراف تیغه بینی یا عفونتهای مکرر است. علائم شامل گرفتگی بینی، ترشحات پشت حلق، سردرد و خستگی میشود.
این نوع سینوزیت بهصورت دورهای و مکرر رخ میدهد و فرد در سال چندین بار دچار علائم سینوزیت میشود.
سینوزیت علائم مختلفی دارد که بسته به نوع آن ممکن است متفاوت باشد. گرفتگی بینی یکی از شایعترین علائم است که باعث میشود تنفس از طریق بینی دشوار شود. ترشحات بینی نیز معمولاً غلیظ و به رنگ زرد یا سبز هستند و ممکن است از بینی خارج شوند یا به پشت حلق بریزند. درد و فشار در صورت، بهویژه در ناحیه پیشانی، گونهها و اطراف چشمها، از دیگر علائم شایع است که با خم شدن به جلو تشدید میشود. سردرد مداوم، بهخصوص در ناحیه پیشانی یا پایین چشمها، نیز در بسیاری از افراد دیده میشود. کاهش حس بویایی و چشایی از علائم دیگر سینوزیت است که به دلیل التهاب سینوسها ایجاد میشود. سرفههای مداوم، بهویژه در شب، به دلیل ترشحات پشت حلق نیز شایع است. بوی بد دهان ناشی از ترشحات عفونی در سینوسها نیز ممکن است وجود داشته باشد. در موارد حاد، تب خفیف و احساس خستگی عمومی نیز دیده میشود. گاهی درد به دندانهای فک بالا سرایت میکند و باعث دنداندرد میشود. در سینوزیت مزمن، علائم خفیفتر اما طولانیتر هستند و ممکن است شامل تنفس دشوار، احساس سنگینی در سر و اختلال در خواب باشند.

در کودکان، سینوزیت اغلب پس از عفونتهای ویروسی مانند سرماخوردگی ایجاد میشود، زیرا مجاری بینی و سینوسها کوچکتر و مستعدتر به انسداد هستند. علائم سینوزیت در کودکان شامل گرفتگی بینی، ترشحات غلیظ و زرد یا سبز رنگ از بینی، سرفههای مداوم (بهویژه در شب)، بوی بد دهان، کاهش اشتها، تب خفیف و گاهی درد صورت یا سردرد است. در موارد مزمن، کودک ممکن است خستگی، تنفس دهانی و اختلال در خواب را نیز تجربه کند. تشخیص سینوزیت در کودکان معمولاً بر اساس علائم بالینی و معاینه فیزیکی انجام میشود، اما در موارد پیچیده ممکن است از تصویربرداری مانند سیتی اسکن استفاده شود. درمان شامل استفاده از داروهای ضداحتقان، آنتیهیستامینها (در صورت وجود علائم حساسیت)، آنتیبیوتیکها (در موارد باکتریایی) و بخور و روغنهای گیاهی گرم برای کاهش التهاب است. پیشگیری از سینوزیت در کودکان با رعایت بهداشت، پوشاندن سر در فصول سرد، تقویت سیستم ایمنی و درمان بهموقع عفونتهای تنفسی امکانپذیر است.
سینوزیت آلرژیک نوعی از سینوزیت است که در اثر واکنشهای آلرژیک به محرکهایی مانند گردههای گیاهان، گرد و غبار، کپک یا موی حیوانات ایجاد میشود. این محرکها باعث التهاب مخاط بینی و سینوسها شده و علائمی شبیه به سینوزیت معمولی را ایجاد میکنند. سینوزیت آلرژیک معمولاً با علائمی مانند گرفتگی بینی، ترشحات شفاف و آبکی، خارش بینی و چشمها، عطسههای مکرر و کاهش حس بویایی همراه است. در برخی موارد، ممکن است درد یا فشار در ناحیه صورت و سردرد نیز مشاهده شود. این علائم در طب سنتی با نزله گرم در ارتباط است.
عفونت سینوزیت (سینوزیت عفونی) زمانی رخ میدهد که سینوسها به دلیل ویروس، باکتری یا قارچ دچار التهاب و عفونت شوند. این عفونت معمولاً پس از یک سرماخوردگی یا آلرژی شروع میشود، زیرا این شرایط باعث تورم مجاری بینی و انسداد سینوسها میشود. وقتی سینوسها مسدود میشوند، مایع در آنها جمع شده و محیط مناسبی برای رشد میکروبها ایجاد میکند. در موارد حاد، عفونت معمولاً ویروسی است، اما اگر علائم بیش از ۱۰ روز طول بکشد، ممکن است عفونت باکتریایی باشد.

کیست سینوزیت به تشکیل کیستهای کوچک در سینوسها گفته میشود که معمولاً در اثر التهاب مزمن یا عفونتهای مکرر سینوسها ایجاد میشود. این کیستها کیسههای کوچک پر از مایع هستند که در دیواره سینوسها تشکیل میشوند و ممکن است باعث انسداد مجاری سینوسی شوند. کیستهای سینوزیت معمولاً خوشخیم هستند و در بسیاری از موارد بدون علامت باقی میمانند. با این حال، اگر کیستها بزرگ شوند یا باعث انسداد مجاری سینوسی شوند، میتوانند علائمی شبیه به سینوزیت ایجاد کنند. در برخی موارد، کیستها ممکن است باعث فشار بر روی بافتهای اطراف شوند و منجر به تورم یا تغییر شکل صورت شوند. تشخیص کیست سینوزیت معمولاً با استفاده از تصویربرداری مانند سیتی اسکن یا امآرآی انجام میشود. در مواردی که کیستها کوچک و بدون علامت هستند، ممکن است نیاز به درمان خاصی نباشد و فقط تحت نظر پزشک باقی بمانند. اما اگر کیستها باعث علائم شدید یا عوارضی مانند عفونتهای مکرر شوند، ممکن است نیاز به درمان داشته باشند. درمان کیست سینوزیت میتواند شامل داروهای ضدالتهاب، آنتیبیوتیکها یا در موارد شدید، جراحی برای برداشتن کیستها باشد.
در ابتدا برای پیشگیری از ابتلا به سینوزیت لازم است 6 اصل ضروری برای حفظ سلامتی از دیدگاه طب ایرانی جدی گرفته شود. این اصول شامل تغذیه مناسب، داشتن تحرک روزانه، خواب کافی و سر ساعت، دفع مناسب مواد زائد، مدیریت استرس و ترجیحا زندگی در هوای پاک است. چرا که رعایت نکردن هر کدام از این موارد میتواند فرد را مستعد ابتلا به سینوزیت مزمن کند. تنفس عمیق در هوای پاک میتواند احتمال ابتلا را کاهش دهد. در بحث تغذیه، بنا بر نوع نزله (گرم یا سرد) پرهیزات غذایی متفاوتی وجود دارد. بهعنوان مثال در فرد دارای نزله گرم، استفاده از ادویهجات گرم مانند سیر و زنجبیل و فلفل توصیه نمیشود. همچنین در فرد با نزله سرد، مصرف مواد غذایی غلیظ مانند لبنیات پر چرب توصیه نمیشود. بهعلاوه، یکی از اصلیترین موارد، پرهیز از پرخوری و داشتن دفع مناسب و بهطور کلی پرهیز از تجمیع مواد در بدن است. افرادی که دارای یبوست هستند و همچنین افرادی که میزان مصرف بالای کربوهیدرات دارند به دلیل اسیدی شدن معده، مستعد ابتلا به سینوزیت هستند. بهعلاوه خوابیدن در طول روز و نپوشاندن سر در فصول سرد سال میتواند فرد را در معرض ابتلا قرار دهد. شستوشوی بینی با سرم شست و شو (نرمال سالین) بخور دادن با گیاهانی مانند بابونه، آویشن، مرزنجوش، نعنا، اکالیپتوس و میوه مورد میتواند به گرم کردن سینوسها در هنگام نزله سرد کمک کند. مصرف این بخور روزی دوبار به مدت دو هفته میتواند علائم را کاهش دهد. بهعلاوه چکاندن روغن مرزنجوش و همچنین روغن بینی ترکیبی سیناماز سنابل دارو که دارای روغن زیتون و سیاهدانه است میتواند در برطرف کردن سینوزیت مزمن موثر باشد. برای آشنایی با اسپریهای بینی مختلف در هنگام سینوزیت میتوانید به مقاله "بهترین اسپری بینی برای سرماخوردگی" تالیف و ترجمه سرکار خانم دکتر افروز محمدقلی بیکی مراجعه نمایید.
تقویت معده و دستگاه گوارش نیز نقش اساسی در درمان سینوزیت مزمن دارد بهطوری که تا پاکسازی دستگاه گوارش و تقویت آن انجام نشود، سایر مداخلات صورت نمیگیرد.

درمان سینوزیت در کودکان از دیدگاه طب سنتی ایرانی مانند بزرگسالان نیازمند تقویت معده و پاکسازی دستگاه گوارش است. بعد از آن میتوان بسته به نوع نزله ایجاد شده (سرد یا گرم) از داروهای مخصوص طب سنتی استفاده شود. استفاده از بخور و روغنهای گرم مانند ترکیب روغن زیتون و سیاهدانه، روغن مرزنجوش و روغن بنفشه نیز زیر نظر پزشک متخصص طب سنتی توصیه میشود. اسپری بینی طبیعی کلداماریس پروفیلاکتیک بیبی (جونیور) شرکت مونو کم فارم برای پیشگیری از بیماریهای مجاری تنفسی در کودکان توصیه و تجویز میشود.
باید توجه داشت که احتمال عفونت در کودکان بالاتر از از بزرگسالان است. بنابراین توجه به علائم عفونت و استفاده از آنتی بیوتیکها بنا به تشخیص پزشک، لازم است. پیشگیری نیز یکی از راهکارهای اصلی در مدیریت نزله و زکام در کودکان است. ابتدا باید از غذاهای سرد و تر مانند ماست، دوغ، ترشیها و غذاهای فست فودی پرهیز کرد، زیرا این غذاها میتوانند باعث افزایش بلغم و تشدید علائم شوند. همچنین، گرمکردن بدن با پوشیدن لباس گرم و پرهیز از قرار گرفتن در معرض سرما و رطوبت توصیه میشود. در کنار این روشها، تقویت سیستم ایمنی کودک با تغذیه سالم، استفاده از ماسک، استراحت کافی و انجام ورزشهای سبک نیز بسیار مهم است.
درمان سینوزیت در بارداری در طب مدرن شامل شستوشوی بینی با سرم نمکی برای کاهش احتقان، استفاده از بخور برای مرطوب کردن مجاری تنفسی، و داروهای ضداحتقان موضعی با احتیاط و تحت نظر پزشک است. در طب سنتی، درمانها طبیعیتر هستند و شامل بخور گیاهی با اکالیپتوس یا نعنا برای باز کردن مجاری تنفسی، ترکیب عسل و آبلیمو برای تسکین گلودرد، و شستوشوی بینی با آب نمک گرم میشوند. مصرف سوپ گرم مانند سوپ مرغ برای کاهش التهاب و تقویت بدن، و استفاده از زنجبیل بهعنوان ضدالتهاب طبیعی نیز توصیه میشود. در هر دو روش، مشورت با پزشک متخصص قبل از شروع درمان ضروری است تا از ایمنی مادر و جنین اطمینان حاصل شود.
نحوه درمان سینوزیت حاد به علت ایجادکننده آن (ویروسی یا باکتریایی) بستگی دارد. در موارد ویروسی، درمان معمولاً حمایتی است و شامل استراحت، نوشیدن مایعات فراوان و استفاده از داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی مانند استامینوفن یا ایبوپروفن در دوزهای تجویز شده توسط پزشک، برای کاهش درد و تب میشود. شستوشوی بینی با سرم نمکی نیز به کاهش احتقان و التهاب کمک میکند. در موارد باکتریایی، آنتیبیوتیکها توسط پزشک تجویز میشوند. برای تسکین علائم، داروهای ضداحتقان خوراکی تجویز میشوند. بخور گرم و مرطوب کردن هوا نیز به باز شدن مجاری تنفسی و کاهش علائم کمک میکند. در موارد شدید یا مقاوم به درمان، ممکن است نیاز به مشاوره با متخصص گوش و حلق و بینی باشد.

سردرد ناشی از سینوزیت معمولاً به دلیل التهاب و احتقانسینوسها ایجاد میشود و برای مدیریت آن میتوان از روشهای مختلفی استفاده کرد. توصیه اولیه شامل استفاده از مرطوبکنندههای هوا و بخور گرم است که میتواند به کاهش التهاب و باز شدن مجاری سینوسها کمک کند. همچنین، شستوشوی بینی با محلول سالین یا آب نمک میتواند مخاط را رقیق کرده و تنفس را بهبود بخشد. در ادامه نیز ماساژ موضعی سینوسها با روغنهای گرم توصیه میشود.
ماساژ سینوزیت یک روش طبیعی و مؤثر برای تسکین درد و فشار ناشی از التهاب سینوسها است. با استفاده از حرکات ملایم و دایرهای، میتوان نقاط خاصی مانند اطراف بینی، پیشانی، گونهها و زیر چشمها را ماساژ داد. این کار به بهبود جریان خون، کاهش احتقان و تخلیه مخاط از سینوسها کمک میکند. برای افزایش اثربخشی، میتوان از روغنهای گرم مانند روغن نعناع یا اکالیپتوس استفاده کرد که خاصیت ضدالتهابی و آرامبخشی دارند. ماساژ سینوزیت بهطور منظم میتواند به کاهش علائم و بهبود سریعتر کمک کند.

تخلیه سینوزیت به فرآیند خارج کردن مخاط و ترشحات جمعشده در سینوسها اشاره دارد که معمولاً به دلیل التهاب یا عفونت ایجاد میشود. برای تسهیل این فرآیند، میتوان از روشهایی مانند شستوشوی بینی با محلول سالین استفاده کرد که به رقیقشدن مخاط و باز شدن مجاری سینوسها کمک میکند. همچنین، بخور گرم با آب داغ و افزودن موادی مانند اسانس اکالیپتوس میتواند به کاهش احتقان و تخلیه راحتتر مخاط منجر شود. در موارد شدیدتر، پزشک ممکن است از روشهای پزشکی مانند ساکشن سینوس استفاده کند. تخلیه صحیح سینوزیت نه تنها باعث کاهش فشار و درد میشود، بلکه از بروز عفونتهای ثانویه نیز جلوگیری میکند.
زمان لازم برای درمان سینوزیت بستگی به نوع و شدت آن دارد. سینوزیت حاد که معمولاً ناشی از عفونت ویروسی یا باکتریایی است، در بیشتر موارد طی ۱۰ تا ۱۴ روز بهبود مییابد، بهویژه اگر از روشهای درمانی مانند و شستوشوی بینی و استفاده از داروهای ضداحتقان بهطور منظم استفاده شود. در مقابل، سینوزیت مزمن که بیش از ۱۲ هفته طول میکشد، ممکن است به درمان طولانیتر و ترکیبی از روشها نیاز داشته باشد.
سینوزیت کهنه یا مزمن، یکی از مشکلات شایع تنفسی است که میتواند به دلیل التهاب طولانیمدت سینوسها ایجاد شود و علائمی مانند گرفتگی بینی، سردرد، ترشحات پشت حلق و کاهش حس بویایی را به همراه داشته باشد. در طب سنتی ایرانی، این بیماری تحت عنوان نزله شناخته میشود و درمان آن بر پایه اصلاح مزاج بدن و تقویت سیستم ایمنی استوار است. استفاده از گیاهان دارویی، بخورهای طبیعی، روغنهای درمانی و اصلاح رژیم غذایی از جمله روشهای مؤثر در مدیریت سینوزیت مزمن هستند. این رویکردها نه تنها به کاهش علائم کمک میکنند، بلکه با تقویت کلی بدن، از عود مجدد بیماری نیز جلوگیری مینمایند. در کنار روشهای طب سنتی، رعایت اصول بهداشتی مانند شستوشوی بینی با محلول سالین، پرهیز از عوامل محرک (مانند سیگار) و تقویت سیستم ایمنی از طریق تغذیه سالم و ورزش منظم، نقش مهمی در پیشگیری و درمان سینوزیت دارند. همچنین، در موارد شدید یا مقاوم به درمان، مشورت با پزشک و استفاده از داروهای شیمیایی یا جراحی ممکن است ضروری باشد.
بهطور کلی، درمان سینوزیت کهنه نیازمند صبر و پیگیری مداوم است. ترکیب روشهای طب سنتی با درمانهای رایج میتواند نتایج بهتری به همراه داشته باشد. اگر شما یا اطرافیانتان از این مشکل رنج میبرید، میتوانید با مراجعه به متخصصان طب سنتی یا پزشکان مجرب، برنامه درمانی مناسبی دریافت کنید. فراموش نکنید که پیشگیری همیشه بهتر از درمان است، بنابراین با رعایت سبک زندگی سالم و دوری از عوامل محرک، میتوانید از بروز سینوزیت مزمن جلوگیری کنید.
تیم علمی داروکده با ارائه مطالب بهروز در مجله داروکده، تلاش میکند به افزایش اطلاعات جامعه در مورد سلامتی کمک کند. همچنین داروخانه آنلاین بهصورت شبانه روزی به ارائه خدمات به شما عزیزان میپردازد. امیدواریم مطالب این مقاله مورد توجه شما بزرگواران قرار گرفته باشد.
پرسش و پاسخ
ثبت دیدگاه
پیام به صورت ناشناس ثبت گردد
پیام به صورت خصوصی ثبت گردد
منابع:
مقالات مرتبط
مجله داروکده یک مجله اینترنتی است که شما را در امر آشنایی، تهیه و مصرف صحیح محصولات سلامت محور یاری میرساند.
استفاده از مطالب مجله داروکده فقط برای مقاصد غیرتجاری و با ذکر منبع و درج لینک بلامانع است . کلیه حقوق این مجله به وب سایت داروکده تعلق دارد